Ký Ức Trên Mặt Bàn: Dự Án Di Sản Của Over 50s Black Men Forum Và Lớp Trầm Tích Bóng Bàn Cộng Đồng

Trên một mặt bàn ghép tạm bợ ở Zaria, miền bắc Nigeria, một quả bóng nhựa lăn qua lại giữa hai chiếc vợt tự đóng. Không lưới đúng chuẩn, không sàn thi đấu, không trọng tài. Chỉ có hai người đàn ông, một khoảng sân nhỏ, và một trò chơi được mang theo như hành trang. Nhiều thập kỷ sau, một trong hai người ấy — giờ đã ngoài năm mươi tuổi, định cư ở Anh — được mời kể lại câu chuyện cũ. Over 50s Black Men Forum đang gọi những ký ức như thế trở về.

Tôi đọc lời kêu gọi ấy vào một buổi tối Sài Gòn, khi ngoài kia mưa gõ nhịp trên mái tôn. Trong nghề quan sát học viện trẻ của mình, tôi hiếm khi bắt gặp một dự án không có bảng điểm, không có xếp hạng, không có trận đấu nào. Vậy mà nó khiến tôi ngồi lại lâu hơn thường lệ. Ở đây người ta không tìm kiếm nhà vô địch. Người ta tìm kiếm ký ức, thứ nguyên liệu mà bảng thành tích không bao giờ ghi lại.

Một dự án không có tỷ số

Đầu tháng Mười, trùng dịp Black History Month tại Anh, Table Tennis England — cơ quan quản lý bóng bàn quốc gia — đăng tải lời kêu gọi cộng đồng cho dự án di sản mang tên "Across the Table That Takes Me Back Home". Dự án do Over 50s Black Men Forum (O5BM) khởi xướng, hướng tới những người đàn ông da đen từ năm mươi tuổi trở lên, những người từng chơi bóng bàn ở châu Phi, vùng Caribe hoặc nước Anh.

Cách tham gia được thiết kế ở mức tối giản: gửi vài câu kể lại ký ức qua email, tùy chọn kèm ảnh chụp hoặc hiện vật, và mọi trích dẫn chỉ được công bố sau khi người kể đồng ý. Người liên hệ đứng tên là Enitan Kane. Điều đáng chú ý nằm ở phần cuối thông báo: dự án đang trong quá trình nộp đơn xin tài trợ từ National Lottery Heritage Fund, quỹ di sản quốc gia của Anh.

Ba mảnh ghép tạo nên cấu trúc này gồm một tổ chức cộng đồng, một cơ quan quản lý thể thao quốc gia và một quỹ văn hóa. Nó vận hành theo logic của ký ức, bản sắc và dòng tiền văn hóa, chứ không theo logic của vòng loại hay bảng xếp hạng. Trong hồ sơ dự án, O5BM mô tả mình là nơi những người đàn ông da đen trên năm mươi tuổi gặp gỡ và chơi bóng bàn tại các trung tâm cộng đồng. Đó là hạ tầng tham gia, không phải hạ tầng đào tạo. Không học viện, không tuyến trẻ, không huấn luyện viên quốc gia. Chỉ có những chiếc bàn, những con người, và những buổi chiều được giữ lại bằng thói quen gặp nhau.

National Lottery Heritage Fund phân bổ nguồn lực từ xổ số quốc gia cho các dự án bảo tồn di sản văn hóa và lịch sử. Việc một dự án bóng bàn tìm đến quỹ này cho thấy bóng bàn, ở một góc nhìn nào đó, được đặt cạnh di sản văn hóa, chứ không chỉ là một môn thi đấu. Đây là một cách định vị đáng để các tổ chức bóng bàn ở nơi khác suy ngẫm.

Văn hóa vật chất: điều kiện tiếp cận ẩn sau một câu hỏi

Phần thú vị nhất của lời kêu gọi nằm ở những câu hỏi mà dự án đặt ra cho người tham gia. Người ta được hỏi về mặt bàn họ từng chơi, về cây vợt họ từng dùng, về việc họ có phải trả tiền để được chơi hay không. Câu hỏi "bạn đã dùng gì làm bàn và làm vợt?" không phải một câu hỏi kỹ thuật, nó là một câu hỏi về điều kiện tiếp cận.

Khi một người kể rằng mình từng phải trả tiền để được chơi trên một chiếc bàn ở châu Phi hoặc vùng Caribe, đó là dữ liệu về sự khan hiếm hạ tầng. Khi một người nhớ lại việc ghép những tấm gỗ làm mặt bàn ở Zaria, đó là bằng chứng về một môn thể thao đã bén rễ mà không cần cơ sở vật chất đúng chuẩn. Những mảnh ký ức ấy không đo lường được bằng điểm số, nhưng chúng ghi lại chính xác cách một môn thể thao len vào đời sống con người.

Đây là lý do tôi gọi dự án này là một cuộc khai quật. Lớp bụi thời gian phủ lên mặt bàn, tôi gỡ từng viên gạch để tìm chữ ký của số phận. Ở đây, chữ ký ấy không nằm trong một bản hợp đồng chuyển nhượng, mà nằm trong một chiếc vợt tự đóng, một khoản tiền thuê bàn, một buổi chiều ở câu lạc bộ thanh thiếu niên Anh những năm tháng cũ.

Bản đồ lan tỏa phi chính thức

Lộ trình di cư của môn bóng bàn hiện lên qua những mảnh ký ức: từ Zaria ở miền bắc Nigeria, qua vùng Caribe, tới các câu lạc bộ thanh thiếu niên ở Anh. Đây là bản đồ lan tỏa phi chính thức, qua trường học, qua mạng lưới cộng đồng, qua các quốc gia trong Khối Thịnh vượng chung, chứ không qua hệ thống thi đấu chuyên nghiệp.

Với người làm thể thao chuyên nghiệp, bản đồ này dễ bị coi là thứ yếu. Nhưng nếu đặt nó cạnh câu chuyện của bóng bàn Việt Nam, ta thấy một điểm tương đồng lạ thường. Bóng bàn ở ta cũng lớn lên từ sân trường, từ nhà văn hóa, từ những chiếc bàn đặt ở hành lang cơ quan, trước khi có bất kỳ trung tâm huấn luyện nào mang tên chuyên nghiệp. Lịch sử của một môn thể thao không bắt đầu ở đấu trường; nó bắt đầu ở những nơi người ta tình cờ được chạm vào trái bóng.

Mỗi lứa cầu thủ là một địa tầng; tôi chỉ ngồi xuống và lắng nghe tiếng vọng. Tiếng vọng từ Zaria, từ Caribe, từ những câu lạc bộ Anh vang lên cùng một âm sắc với tiếng vọng từ những sân trường Việt Nam. Đó là lý do dự án này, dù diễn ra ở cách xa nửa vòng trái đất, vẫn chạm được vào công việc quan sát của tôi.

Nhóm tuổi 50+ và khái niệm tham gia trọn đời

Việc dự án nhắm vào nhóm đàn ông từ năm mươi tuổi trở lên nói lên một điều về triết lý của môn thể thao này. Bóng bàn, ở phương diện cộng đồng, là một môn có thể chơi trọn đời. Một người có thể bắt đầu từ tuổi thiếu niên ở Zaria, chơi suốt những năm tháng lao động, và vẫn tiếp tục chơi ở tuổi ngoài năm mươi tại một trung tâm cộng đồng ở Anh. Đây là đặc tính mà rất ít môn thể thao đối kháng sở hữu: khả năng đồng hành với một đời người.

Ở khía cạnh này, dự án chạm tới hai chương trình nghị sự lớn của thể thao đương đại: sức khỏe tinh thần và thể chất cho người lớn tuổi, và tính hòa nhập của các nhóm ít được đại diện. Bóng bàn, với đặc thù ít va chạm, phù hợp với cả người trẻ lẫn người lớn tuổi, trở thành một công cụ tự nhiên cho cả hai mục tiêu. Nhưng giá trị ấy chỉ thành hiện thực khi có người chủ động đứng ra tổ chức không gian để nó diễn ra.

Đó chính là vai trò của O5BM. Những trung tâm cộng đồng của họ không sản sinh ra nhà vô địch thế giới, nhưng họ tạo ra điều kiện để môn thể thao tiếp tục tồn tại qua các thế hệ. Nói cách khác, họ giữ phần nền móng mà các bảng xếp hạng không bao giờ phản ánh.

Điểm mấu chốt nằm ở dòng tiền

Có một chi tiết mà tôi muốn dừng lại lâu hơn cả: dự án đang chờ một khoản tài trợ. Điểm mấu chốt mang tính hệ thống là đây, sự tồn tại của dự án phụ thuộc vào một quyết định tài trợ đang treo lơ lửng. Ký ức có thể vô giá, nhưng việc ghi lại ký ức thì cần tiền: cần người biên tập, cần lưu trữ, cần thời gian.

Mô hình này phản ánh một xu hướng rộng hơn trong ngành thể thao. Các tổ chức thể thao cộng đồng ngày càng tìm đến những dòng tài trợ văn hóa và di sản, thay vì chỉ dựa vào dòng tài trợ phát triển thể thao truyền thống. Đây là một cách xoay xở thông minh, đồng thời là một dấu hiệu cho thấy nguồn lực thể thao cộng đồng đang mỏng đi. Một môn thể thao phải kể câu chuyện về bản sắc của mình để giành được nguồn lực, thay vì nhận được nguồn lực nhờ thành tích thi đấu.

Ở góc độ ngành, dự án này gần như không tác động tới thị trường thiết bị, tới hệ thống giải đấu hay giá trị thương mại của bất kỳ vận động viên nào. Nó tác động tới một nơi khác: nền tảng tham gia cộng đồng. Trong bảng phân tích ngành, đây là khu vực có chỉ số khiêm tốn nhưng lại quyết định độ sâu của cả hệ thống về dài hạn.

Về mặt quản trị, dự án đặt ra một chuẩn mực đáng học hỏi. Mọi câu chuyện chỉ được công bố sau khi người kể đồng ý. Đây là một tín hiệu quản trị tích cực, bởi nó biến người kể từ đối tượng bị khai thác thành chủ thể được tôn trọng. Trong một thời đại mà câu chuyện cá nhân dễ bị biến thành nguyên liệu giật gân, việc xin phép trước khi trích dẫn là một hành động nhỏ nhưng đúng đắn.

Tuy nhiên, cấu trúc này cũng có điểm yếu. Người liên hệ duy nhất là Enitan Kane. Một dự án gắn với một con người cụ thể sẽ đứng trước rủi ro nếu con người ấy vắng mặt. Và bởi vì thông tin do O5BM tự công bố, không có nguồn độc lập kiểm chứng, nên ta nên đọc những ký ức cá nhân như lời kể, không như dữ kiện đã xác tín. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu và các dự án cộng đồng của tôi, tôi luôn tách phần sự việc đã xảy ra khỏi phần người ta nhớ về sự việc ấy. Cả hai đều có giá trị, nhưng chúng không cùng một loại bằng chứng.

Góc nhìn phản trực giác

Ở đây, một góc nhìn phản trực giác xuất hiện. Những người làm thể thao chúng ta có thói quen đo giá trị bằng huy chương, bằng thứ hạng, bằng những khoảnh khắc được phát sóng. Chúng ta tin rằng một trận chung kết có sức nặng hơn một buổi chiều ở trung tâm cộng đồng. Nhưng nhìn vào dự án này, tôi thấy điều ngược lại cũng có thể đúng.

Một trận chung kết kéo dài chưa đầy một giờ, nhưng câu chuyện của nó đã được viết từ nhiều mùa hè trước. Người ta thấy những pha bóng đẹp, tôi thấy những đường bóng âm thầm trước đó mười năm. Và mười năm ấy thường bắt đầu ở một nơi không có khán giả: một sân trường, một trung tâm cộng đồng, một mặt bàn ghép tạm ở Zaria.

Nói cách khác, dự án di sản này không phải phần phụ lục của bóng bàn. Nó là phần nền móng. Một môn thể thao có thể sản sinh ra nhà vô địch chỉ khi nó từng sản sinh ra những người chơi bình thường đủ đông và đủ bền.

Nhưng tôi không muốn rơi vào cái bẫy lãng mạn hóa. Ký ức đẹp không tự động tạo ra giá trị. Rủi ro lớn nhất của dự án này không nằm ở tính xác thực của những câu chuyện, mà ở tính bền vững của dòng tiền. Nếu đơn xin tài trợ bị từ chối, dự án có thể dừng lại sau lời kêu gọi, để lại những người đã gửi ký ức với một kỳ vọng dang dở. Đó là một rủi ro với các bên liên quan mà ít ai nhắc tới, bởi nó không ồn ào như một thất bại trên sân đấu.

Tôi cũng tự nhắc mình rằng việc khai quật ký ức không được phép biến thành việc áp đặt một câu chuyện lên cộng đồng. Người kể phải là người cầm bút. Ở điểm này, việc O5BM đứng tên khởi xướng là một lựa chọn đúng, bởi nó để cộng đồng tự viết lịch sử của chính mình.

Điều đáng mang về

Sai lầm năm ấy không phải để chôn, mà để khai quật lại mỗi lần nhắc đến vòng loại. Cùng một tinh thần ấy, những ký ức bị bỏ quên của một thế hệ người chơi không phải để chôn, mà để đào lên và đặt vào đúng tầng của nó. Dự án của O5BM làm đúng việc ấy cho một cộng đồng cụ thể ở Anh.

Với bóng bàn Việt Nam, câu hỏi tôi giữ lại không phải là liệu chúng ta có nên làm một dự án tương tự hay không. Câu hỏi đúng hơn là: chúng ta đang lưu giữ ký ức của những người đã chơi bóng bàn trước chúng ta như thế nào? Những chiếc bàn ở nhà văn hóa, những giải phong trào, những người thầy dạy bóng bàn mà chưa từng có tên trên bất kỳ bảng vàng nào, ai đang ghi lại họ?

Tôi không có câu trả lời sẵn. Nhưng tôi biết rằng một môn thể thao không chỉ sống bằng những gì nó thắng. Nó sống bằng những gì nó nhớ. Và nếu chúng ta chỉ nhớ những trận chung kết, chúng ta đã bỏ quên gần như toàn bộ câu chuyện.